نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دانش آموخته دکتری باستان‌شناسی اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

چکیده

بشر در طول تاریخ، بسته به شرایط زمانی و مکانی، تمهیدات و روش­های دفاعی مختلفی را برای در امان ماندن از حوادث طبیعی و انسانی مد نظر داشته است. قلاع و استحکامات دفاعی- نظامی نمونه‌ بارزی در این خصوص هستند. شکل و فرم این استحکامات به فراخور رشد ذهنی و فکری بشر و به موازات پیشرفت سلاح‌های تهاجمی و تدافعی تکامل می‌یافته است. در این میان، پژوهش حاضر درصدد بررسی این پرسش است که چه عواملی در مکان­گزینی، شکل­گیری و افول قلاع و استحکامات دفاعی شهرستان­های مرزی آذربایجان شرقی (جلفا، خداآفرین و کلیبر) تاثیر داشته است؟ روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر رویکردی نظری در قالب توصیفی- تحلیلی است و داده­ها با روش اسنادی و میدانی گردآوری، سپس با مطالعات کتابخانه­ای در چهارچوب سوالات و فرضیات پژوهش، طبقه­بندی و تحلیل شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که سهولت دسترسی به منابع آب و نزدیکی به رودخانه­ها و چشمه­ها برای تامین آب مورد نیاز قلعه­بانان و قلعه­نشینان، ارتفاع مناسب و اشراف و تسلط بر محیط پیرامونی و دسترسی آسان به راه­های مواصلاتی تاثیر به­سزایی در مکان­گزینی و شکل­گیری قلاع محدوده مورد مطالعه داشته است. در این قلاع، از توپوگرافی و شکل زمین به بهترین شکل ممکن استفاده شده و پلان و الگوی گسترش آنها به صورت ارگانیک شکل گرفته است. قلعه­های محدوده مورد مطالعه به مانند قلعه­های سایر مناطق ایران، کارکردهای متعددی داشته، که کارکرد نظامی و سرحدی در حاشیه رود ارس بارزتر است.
 

کلیدواژه‌ها

  • منابع

    • پورکریمی، پرویز، حاجی­زاده، کریم، رضالو، رضا، افخمی، بهروز (1399)، تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع فضایی سکونتگاه­های قلعه­ای استان اردبیل با استفاده از GIS و AHP، مطالعات باستان­شناسی، دوره 12، شماره 1، صص 19-40. ##
    • ترابی طباطبایی، سیدجمال (1381)، کلیبر، سرزمین دژهای تسخیرناپذیر، تبریز: مهد آزادی. ##
    • ترکمان، اسکندربیگ منشی (1384)، عالم آرای عباسی، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب. ##
    • حافظ­زاده، محمد (1374)، ارس در گذرگاه تاریخ، تبریز: نیا. ##
    • حافظ­زاده، محمد (1377)، ارسباران در گذر حماسه و تاریخ، جلد اول، تبریز: مهد آزادی. ##
    • حسینی، سجاد، کبیرصابر، محمدباقر (1395)، جنگ­های ایران و روس و نفوذ معماری دفاعی اروپایی در ایران (مطالعه موردی: قلاع کوردشت و عباس­آباد ارس)، دوفصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، شماره 12، صص 113-142. ##
    • خاماچی، بهروز (1377)، قلعه­های تاریخی آذربایجان، تبریز: ستاره. ##
    • دبیرسیاقی، محمد (1346)، سلطان جلال الدین خوارزمشاه، تهران: ابن سینا. ##
    • رستم­زاده، سهیل (1384)، کلیبر: دره­التاج ایران، تبریز: اختر. ##
    • رضالو، رضا، پورکریمی، پرویز، آیرملو، یحیی، طهماسبی، فریبرز (1397)، تحلیل تاثیر پدیده­های جغرافیایی در توزیع فضایی سکونتگاه­های عصر مفرغ (3000-1500 ق.م) استان اردبیل، فصلنامه برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی، دوره 13، شماره 2، صص 342-363. ##
    • عمرانی، بهروز، رحمت­پور، محمد (1388)، قلعه­ها و استحکامات آذربایجان، تهران: سمیرا. ##
    • قهرمان­زاده، جاوید (1393)، بررسی باستان­شناسی و گاهنگاری قلعه­های دشت مغان براساس داده­های باستان­شناختی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، گروه باستان­شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. ##
    • مجیدی، داود، گیوه­چی، سعید، نوری کرمانی، علی (1390)، به کارگیری اصول پدافند غیرعامل در بنای شهر- دژها در ایران باستان، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 4، صص 37-48. ##
    • محمد خرندزی، شهاب الدین (1365)، سیرت جلال الدین مینکبرنی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. ##
    • مستوفی، حمداله (1336)، نزهه­القلوب، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: کتابخانه طهوری. ##
    • ملازاده، کاظم، محمدی، مریم (1385)، قلاع و استحکامات نظامی، تهران: سوره مهر. ##
    • نباتی قراجه­داغی، ابوالقاسم (1384)، دیوان اشعار ترکی همراه با کشف الابیات، تصحیح حسین محمدزاده صدیق، تبریز: اختر. ##
    • ولی­پور، حمیدرضا (1387)، مطالعه ساختارهای اقتصادی و اجتماعی جوامع دشت تهران در هزاره پنجم و چهارم پیش از میلاد، رساله دکتری باستان­شناسی، دانشگاه تهران.##
    • یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (1380)، معجم البلدان، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور.##