نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

دانش آموخته دکتری باستان‌شناسی اسلامی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

چکیده

تسلیحات و فنون نظامی فرایندی از انطباق، بازآفرینی و پیشرفت کمابیش پیوسته داشته و سیر تحول ساخت و به­کارگیری سلاح­های‌ آتشین، نقطه عطفی در تاریخ نظامی­گری بوده است. در این راستا، پژوهش حاضر با استناد به گزارش­های تاریخی، درصدد بررسی روند ظهور پدیده مدرن سلاح آتشین در تشکیلات نظامی دوره ترکمانان آق­قویونلو است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و متکی بر منابع کتابخانه­ای و اسنادی است. پرسش محوری پژوهش حاضر این است که سلاح­های آتشین چه تأثیری در عرصه تحولات سیاسی- نظامی دوره ترکمانان آق­قویونلو داشته است؟ نتایج پژوهش نشان می­دهد آق­قویونلوها از سال 823 ق/ 1420 م. به بعد ـ حدود 100 سال قبل از جنگ چالدران ـ با پدیده مدرن سلاح آتشین از جمله توپ آشنایی داشته و در جنگ­های خود از آن استفاده می­کردند. استفاده از سلاح­های آتشین در این دوره، علاوه بر ایجاد رعب و وحشت و تضعیف روحیه نیروی نظامی دشمن و عقب­نشینی دشمن، می­توانست در تغییر سرنوشت جنگ­ها مؤثر واقع شده و در نهایت موجب تغییر موازنه قدرت در عرصه سیاسی ـ نظامی گردد.

کلیدواژه‌ها

-     ابیوردی، حسین (1347)، چارتخت، به اهتمام ایرج افشار، ج 15، تهران: فرهنگ ایران‌زمین.##
-     اوزون چارشی­لی، اسماعیل حقی (1369)، تاریخ عثمانی از فتح استانبول تا مرگ سلطان سلیمان قانونی، ترجمه ایرج نوبخت، ج 2، تهران: کیهان. ##
-     باربارو، جوزافا (1381)، سفرنامه، در سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی. ##
-     پورگشتال، هامر (1367)، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمه میرزا زکی علی‌آبادی، ج 1، تهران: زرین. ##
-     چلبی، مصطفی بن عبدالله (1384)، ترجمه تقویم التواریخ، مصحح میر هاشم محدث، تهران: میراث مکتوب. ##
-     حسن­زاده، اسماعیل (1392)، حکومت ترکمانان قراقویونلو و آق­قویونلو در ایران، تهران: سمت. ##
-     خنجی، فضل­الله بن روزبهان (1382)، تاریخ عالم‌آرای امینی: شرح حکمرانی سلاطین آق­قویونلو و ظهور صفویان، مصحح محمد اکبر عشیق، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب. ##
-     روملو، حسن (1347)، احسن­التواریخ و تصحیح نورمن سیدن، تهران: کتابخانه صدر. ##
-     روملو، حسن (1384)، احسن‌التواریخ، به اهتمام عبدالحسین‌ نوائی، ج 1، ‌تهران: اساطیر. ##
-     زنو، کاترینو (1381)، سفرنامه، در سفرنامه­های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی. ##
-     سایکس، سرپرسی (1330)، تاریخ ایران، ج 1، ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران: چاپخانه نگین. ##
-     سیوری، راجر (1345)، «از چه موقع ایرانیان برای اولین بار اسلحه گرم به کار بردند»، ترجمه رجبعلی امیری، مجله بررسی­های تاریخی، شماره 4. ##
-     سیوری، راجر (1374)، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز. ##
-     صحت­منش، رضا (1397)، نظام توپخانه در دوره قاجار، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، دوره 2، شماره 2، صص 87-114. ##
-     عون­اللهی، سیدآقا (1387)، تاریخ پانصدساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ترجمه زارع شاهمرسی، تهران: امیرکبیر. ##
-     غفاری قزوینی، قاضی احمد (1343)، تاریخ جهان‌آرا، تهران: کتاب‌فروشی حافظ. ##
-     فلاحی، اکبر، رحیمی، غلامحسین (1394)، ارزیابی ساخت و کاربرد سلاح آتشین در عصر صفوی، فصلنامه تاریخ علم، دوره 13، شماره 1، صص 65-80. ##
-     قدم، عباس (1383)، سازمان نظامی دولت صفوی پس از اصلاحات شاه عباس اول، مجموعه مقالات همایش صفویه در گستره تاریخ ایران‌زمین، تبریز، دانشگاه تبریز. ##
-     منشی قمی، احمد بن حسین (1359)، خلاصه التواریخ، ج 1، تهران: اشراقی. ##
-     مؤلف نامعلوم (1350)، عالم‌آرای صفوی، به کوشش یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     مهمید، محمدعلی (1361)، تاریخ دیپلماسی ایران قبل از هخامنشیان تا پایان قاجاریه، تهران: میترا. ##
-     میرجعفری، حسین (1388)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران: سمت و دانشگاه اصفهان. ##
-     مینورسکی، ولادیمیر (1351)، ایران در سده پانزدهم (نهم هجری) بین ترکیه و ونیز، ترجمه محمدباقر امیرخانی، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، شماره 102، صص 155-192. ##
-     مینورسکی، ولادیمیر (1370)، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمه مسعود رجب­نیا، تهران: امیرکبیر. ##
-     نوایی، عبدالحسین (1370)، ایران و جهان از مغول تا پایان عهد ناصری، ج 1، تهران: هما. ##
-     هینتس، والتر (1377)، تشکیل دولت ملی در ایران: حکومت آق­قویونلو و ظهور دولت صفوی، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی. ##
-     Allen, W.E.D., (1971), A History of the Georgian People from Beginning Down to the Russian Conquest in the Nineteen Century, Routledge and Kegan Paul, London. ##
-     Erdem, I., and Uyar, Mustafa, (2002), Akkoyunlular Akkoyunlular’in Tarih Sahnesine Cikisi, Turkler, C. VI, Ankara. ##
-     Elgood, R., (1995), Firearms of the Islamic world: in the Tareq Rajab Museum, Kuwait, London. ##
-     Inalcik, H., (1988), Mehmed II, Islam Ansiklopedisi, C, VII, M. E. B., Istanbul. ##
-     Farrokh, K., (2011), Iran at War, 1500-1988, Osprey Publishing, Oxford. ##
-     Fərzəliyev, Ş.F., (1999), Azərbaycan və Osmanlı imperiyası, Bakı. ##
-     Hinz, W., (1992), Uzun Hasan ve Seyh Cuneyd, T. T. K. Yay, Ankara. ##
-     Mahmudov, Y.M., (1986), Azərbaycanın Avropa ölkələri ilə əlaqələri- Bakı. ##
-     Tansel, S., (1999), Fatih Sultan Mehmed’in Siyasi ve Askeri Faaliyeti, M. E. B., Istanbul. ##
-     Turan Ş., (1965), Fateh Mehmet-Uzun Hasan mücadilesi ve Venedik. Tarih Araştırmaları dergisi, Ankara. ##
-     Woods, J., (1976), The Aqquyunlu: Clan, confederation, empire; A  Study in 15th/ 9th Century Turko-Iranian Politics, Bibliotheca Islamica, Mineapolis and Chicago. ##
-     Yinanc, M. H., CD, Akkoyunlular, Islam Ansiklopedisi, C.I.M.E.B, Istanbul. ##