نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارمند سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران- دکترای تاریخ ایران

چکیده

نیروی دریایی مهم‌ترین عامل قدرت در قرن نوزدهم و بیستم محسوب می‌شد، کشور ایران به دلیل دارا بودن بیش از 1200 کیلومتر مرز دریایی، در خلیج‌فارس و دریای عمان در جنوب که بیشترین خط ساحلی در بین کشورهای منطقه محسوب می‌شود؛ از موقعیت مناسبی برای تشکیل ناوگان دریایی در این دوره که بیشتر آن، معاصر با حکومت قاجاریه بر ایران است، برخوردار بود. لذا هدف از این پژوهش بررسی وضعیت نیروی دریایی ایران در عصر قاجاریه در خلیج‌فارس و دریای عمان است. این تحقیق با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با استفاده از اسناد و منابع دست‌اول تاریخی به بررسی وضعیت ناوگان دریایی ایران در خلیج‌فارس در عصر قاجاریه خواهد پرداخت.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در ایران عصر قاجاریه در مرزهای ساحلی جنوب، اغلب مؤلفه‌های قدرت دریایی همچون: موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های طبیعی، سواحل طولانی، جمعیت و علاقه‌مندی مردم جنوب به دریا و دریانوردی به‌صورت بالقوه وجود داشته است؛ اما به‌رغم وجود این شرایط مناسب و بالقوه ناوگان دریایی و نظامی ایران در خلیج‌فارس یکی از ضعیف‌ترین ناوگان‌های دریایی در منطقه بوده که حتی قادر به حفظ امنیت و پاسداری از سواحل خود نیز نبوده است. نبود یک خط‌مشی روشن و مشخص در اداره این مناطق مهم و استراتژیک، عدم شناخت و توجه کافی سلاطین و سیاستمداران قاجاری از اهمیت بنادر و جزایر جنوب و حضور پررنگ و قدرتمند کشورهای استعمارگر به‌خصوص انگلستان در خلیج‌فارس، باعث شدند تا هیچ‌گاه قدرت دریایی ایران در عصر قاجار نتواند آن‌طور که باید ظهور و بروز پیدا کند.

کلیدواژه‌ها

-     سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما): 8004/295؛ 17073/240؛ 187/590؛ 188/590؛ 201/2؛ 7310/295؛ 7634/295؛ 866/232؛ 99/495؛ 99/495؛ 18476/5؛ 3264/293؛ 3258/293.##
-     اتحادیه، منصوره (1380) انفصال هرات؛ تهران: نشر تاریخ ایران. ##
-     استرآبادی، مهدی خان (1341) دره نادره، به اهتمام سید جعفر شهیدی، تهران: انجمن آثار ملی. ##
-     اطلاعات، 30 شهریور 1311 ش، ش 1710، ص 1. ##
-     اقبال آشتیانی، عباس (1390) امیرکبیر: برآمدن، زندگی، صدارت و فرجام میرزا تقی‌خان امیرکبیر، تهران: نگاه. ##
-     اقتداری، احمد (1389) خلیج‌فارس از دیرباز تاکنون، تهران: امیرکبیر. ##
-     الهی، همایون (1384) خلیج‌فارس و مسائل آن، تهران: قومس. ##
-     انوری، امیرهوشنگ (1387) گزیده مقالات و اخبار روزنامه‌های مهم درباره خلیج‌فارس، تهران: بنیاد ایران‌شناسی. ##
-     - (1390) خلیج‌فارس در نیمه نخست قرن بیستم، تهران: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی. ##
-     آدمیت، فریدون (1362) امیرکبیر و ایران، تهران: انتشارات خوارزمی. ##
-     آل داود، علی (1371) نامه‌های امیرکبیر با انضمام رساله نوادرالامیر، تهران: نشر تاریخ ایران. ##
-     جنگ انگلیس و ایران در سال 1273، (1327) کاپیتان هنت انگلیسی، ترجمه حسین سعادت نوری، با حواشی و اضافات عباس اقبال، تهران: شرکت سهامی چاپ. ##
-     حبل‌المتین، 8 صفر 1319 ق، س 8، ش 31، ص 11. ##
-     حبل‌المتین، جمادی‌الاول 1343 ق، 33 س، ش 40، صص 11-12. ##
-     حبل‌المتین، 21 جمادی‌الاول 1343 ق، ش 40: 11-12. ##
-     حبیبی، حسن؛ وثوقی، محمدباقر (1387) بررسی تاریخی، سیاسی و اجتماعی اسناد بندرعباس، تهران: بنیاد ایران‌شناسی. ##
-     حزین لاهیجی، محمدعلی (1350) دیوان به‌ضمیمه تاریخ و سفرنامه حزین، تصحیح بیژن ترقی، تهران: خیام. ##
-     داونز، رابرت بینگهام (1382) کتاب‌هایی که دنیا را تغییر دادند، ترجمه جمعی احمد آرام و دیگران، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     رائین، اسماعیل (1350) دریانوردی ایرانیان، تهران: چاپخانه سکه. ##
-     روزنامه مظفری، شماره نهم،1320: ص 12. ##
-     ژنرال سمینو در خدمت ایران عصر قاجار و جنگ هرات 1236-1266 ق (1375) به کوشش منصوره اتحادیه و سعید میرمحمد صادق، تهران: انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران و نشر تاریخ ایران. ##
-     سپهر، محمدتقی (1377) ناسخ التواریخ، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر. ##
-     سدیدالسلطنه عباسی، محمدعلی (1368) بندرعباس و خلیج‌فارس، تصحیح احمد اقتداری، تهران: دنیای کتاب. ##
-     سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج‌فارس و دریای عمان در صدسال پیش (1332-1324 ق)، استخراج و تنظیم و تحشیه احمد اقتداری، تهران: انتشارات جهان معاصر(1371). ##
-     سعادت­کازرونی، محمدحسین (1390) تاریخ بوشهر، تصحیح عبدالرسول خیراندیش و عمادالدین شیخ‌الحکمایی، تهران: میراث مکتوب. ##
-     سفرنامه یوشیدا ماساهارو نخستین سفیر ژاپن به ایران 1297 ق، (1390) ترجمه و تحقیق هاشم رجب‌زاده و دیگران، مشهد: آستان قدس رضوی. ##
-     فسایی، حسن بن حسن (1367) فارسنامه ناصری، تحصیح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر. ##
-     فلور، ویلم (1368) حکومت نادرشاه، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس. ##
-     شورش شیخ احمد مدنی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس(1371). ##
-     - (بی‌تا). نیروی دریایی ایران در خلیج‌فارس، ترجمه رجبعلی کاوانی، به کوشش مسعود رضایی، مرکز مطالعات خلیج‌فارس. ##
-     قائم‌مقامی، جهانگیر (بی‌تا) بحرین و مسائل خلیج‌فارس، تهران: بی‌جا. ##
-     کرزن، جورج (1350) ایران و قضیه ایران، ترجمه وحید مازندرانی، بنگاه نشر و ترجمه کتاب. ##
-     گزیده اسناد خلیج‌فارس (1375) به کوشش مینا ظهیرنژاد، تهران: دفتر مطالعات سیاسی وزارت امور خارجه. ##
-     گوبینو، ژوزف آرتور (1383) سه سال در آسیا: سفرنامه کنت دوگوبینو (1858-1855)، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: نشر قطره. ##
-     لاکهارت، لارنس. (1364). انقراض سلسله صفویه، ترجمه مصطفی قلی عماد، تهران: مروارید. ##
-     مجد، محمدقلی (1390) ایران در جنگ جهانی اول، ترجمه مصطفی امیری، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ##
-     مروی، محمدکاظم (1364) عالم‌آرای نادری، تصحیح محمدامین ریاحی، تهران: زوار. ##
-     نظام مافی، خدیجه (1390) حکومت بوشهر (اسناد و مکاتبات رضاقلی خان نظام‌السلطنه مافی)، تهران: نشر تاریخ ایران. ##
-     وثوقی، محمدباقر (1384) تاریخ خلیج‌فارس و ممالک همجوار، انتشارات سمت، تهران. ##
-     تاریخ تحولات صفحات جنوبی ایران، تهران: وزارت امور خارجه مرکز چاپ و انتشارات(1381). ##
-     Iran Political Diaries(1997), R.M.Burrel, Robert L.jarman, vol 5, 1904 – 1906, Arshive edition. ##
-     Bennett,T. J(1902).The past and present connection of England the Persian gulf, jornal of the socicy of arts, jun. 13. ##