نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه تاریخ و عضو دانشگاه پیام نور – رشته تاریخ ایران دوره اسلامی

2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان شیراز

چکیده

یکی از مهم‌ترین ابزار موفقیت حکومت‌ها در طول تاریخ بشر حفظ نظم و امنیت برای رفاه مردم بوده و البته این موضوع مستلزم وجود حکمرانان مقتدر بوده است. در عصر قاجار که ایران مورد توجه قدرت-های جهان قرار گرفت، با توجه به معضلاتی که حکومت با آن مواجه شد، امنیت با چالش اساسی مواجه شد. ایالت فارس به‌عنوان یکی از ایالت‌های وسیع کشور جزو ایالت‌هایی بود که به علت وجود راه‌های تجاری که از آن به مناطق دیگر کشور عبور می‌نمود، این ناامنی را تجربه نمود. در مقاله‌ حاضر که با روش تاریخی- توصیفی انجام شده، به نقش و گستره‌ قراسوران به‌عنوان حافظان امنیت راه‌های فارس در این ایالت پرداخته می‌شود. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که قراسوران‌های فارس تا زمانی که اقتدار حکومت مرکزی در این ایالت برقرار بود و حقوق و مواجب خود را به‌موقع دریافت می‌نمودند، در تأمین امنیت راه‌های فارس به‌خوبی عمل می‌نمودند و زمانی که این پرداخت‌ها با مشکل مواجه می‌شد، این امنیت رخت برمی‌بست. سوءاستفاده‌های مالی حکام راه‌های استحفاظی، تعداد کم قراسوران‌ها و ناامنی که ایلات مختلف (قشقایی، خمسه و ...) به آن دامن می‌زدند، نیز در این امر تأثیرگذار بود. این موضوع علاوه بر شکایات تجار و عابرین راه‌ها، شکایت مأموران دولت انگلیس را نیز در پی داشت. حفظ منافع تجاری دولت انگلیس به‌ویژه در راه‌های شیراز- بوشهر و بوشهر- اصفهان از اولویت‌های اساسی این دولت بود که با دست‌اندازی خوانین جنوبی و ایلات و عشایر (ایل قشقایی و ...) با مشکل همراه بود و آنان به راه‌های مختلف و با انعکاس شکایاتشان به کنسولگری انگلیس در هندوستان و وزارت داخله و خارجه درصدد برآمدند از این تعدیات جلوگیری نمایند. سرانجام با تأسیس نیروی ژاندارمری و جلوس رضاخان بر تخت سلطنت، تشکیلات قراسورانی منحل شد.

کلیدواژه‌ها

-     انوری، حسن (1382)، فرهنگ بزرگ سخن، ج 6، چاپ دوم، تهران: سخن. ##
-     اوبن، اوژن (1362)، ایران امروز (1907-1906)، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران: زوار. ##
-     دشتی، رضا (1380)، تاریخ اقتصادی- اجتماعی بوشهر در دوره‌ قاجاریه با تکیه بر نقش تجار و تجارت، تهران: انتشارات پازینه. ##
-     رنجبر، محمدعلی (1389)، فارس از مشروطه تا جنگ جهانی اول، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. ##
-     سایکس، سر پرسی (1363)، سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمه حسین سعادت نوری، تهران: انتشارات لوحه. ##
-     سفیری، فلوریدا (1364)، پلیس جنوب ایران (اس. پی.آر)، ترجمه منصوره اتحادیه و منصوره جعفری، تهران: نشر تاریخ ایران. ##
-     سیفی تفرشی، مرتضی (1362)، نظم و نظمیه در دوره قاجار، تهران: انتشارات یساولی. ##
-     صدری افشار، غلامحسین، حکمی، نسرین و حکمی، نسترن (1388)، فرهنگنامه فارسی (واژگان و اعلام)، ج 3، تهران: فرهنگ معاصر. ##
-     قائم‌مقامی، جهانگیر (1355)، تاریخ ژاندارمری ایران، تهران: اداره روابط عمومی ژاندارمری کشور. ##
-     عباسی، محمدرضا (1372)، حکومت سایه‌ها (اسناد محرمانه و سیاسی میرزا حسین‌خان سپهسالار)، تهران: سازمان اسناد ملی ایران. ##
-     کتاب آبی (گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران)، ج 2 و 5 (30 نوامبر 1908 تا 10 مه 1909 م)، به کوشش احمد بشیری، تهران: نشر نو. ##
-     گزارش‌های تلگرافی آخرین سال‌های عصر ناصرالدین‌شاه (1313-1309 ق)(1369)، با مقدمه دکتر محمدامین ریاحی و به کوشش شهریار ضرغام، تهران: چاپخانه پوریا. ##
-     بهبودی، هدایت الله (1385)، روزشمار تاریخ معاصر ایران، جلد اول، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. ##
-     حسینی فسایی، حسن (1378). فارسنامه ناصری، با تصحیح و تحشیه دکتر منصور رستگار فسایی، جلد دوم، تهران، امیرکبیر. ##
-     حسینی، محمد نصیر (فرصت الدوله) (1362). آثار العجم، به کوشش علی دهباشی، تهران: فرهنگسرا. ##
-     دهخدا، علی‌اکبر (1373)، لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، ج 1: تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران##
-     سیرجانی، سعید (1362)، وقایع اتفاقیه (گزارش‌های خفیه نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از 1291 تا 1322 ق)، چاپ دوم، تهران، انتشارات نوین. ##
-     شفیعی سروستانی، مسعود (1383)، فارس در انقلاب مشروطیت، چاپ اول، شیراز: بنیاد فارس شناسی. ##
-     مجیدی، فریده (1390). سرگذشت تقسیمات کشوری ایران، جلد چهارم، چاپ اول، تهران: بنیاد ایران‌شناسی. ##
-     مدرسی، یحیی، سامعی، حسین و صفوی مبرهن، زهرا (1380)، فرهنگ اصطلاحات دوره‌ قاجار (قشون و نظمیه)، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی. ##
-     مطهری زاده، موسی (1383)، ناصرالدیوان کازرونی به روایت اسناد، تهران: نشر کازرونیه. ##
-     معین، محمد (1381). فرهنگ فارسی معین (یک‌جلدی) تهران: انتشارات معین. ##
-     نیر شیرازی، عبدالرسول (1383)، تحفه نیر، به تصحیح محمد یوسف نیری، ج 1، شیراز: بنیاد فارس شناسی##
مقاله
-     جعفری علی‌اکبر و سلیمانی بتول (۱۳۹۶) قراسوران و ناکارآمدی تأمین امنیت راه‌ها و جاده‌ها در دوره‌ قاجار. فصلنامه تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلامْ دوره‌ی 8 شماره‌ی 15 پاییز و زمستان. ##
-     رجایی، عبدالمهدی و نورایی، مرتضی (1391)، وضعیت امنیت راههای اصفهان در سالهای پس از مشروطه (1332-132 ق/ 1907-1906 م)، جستارهای تاریخی، دوره 3، شماره 2، پاییز و زمستان. ##
-     معینی رودبالی، رضا و حاجیان پور، حمید (1394)، نظمیه در فارس در اواخر دوره‌ قاجار و پهلوی اول، بر اساس اسناد آرشیوی، فصلنامه‌ دانش انتظامی فارس، دوره 4، شماره 6، زمستان. ##
روزنامه
-     فرهنگ، پنج‌شنبه 9 صفر 1305 ق، شماره 502، سال 11##
اسناد
-     اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران به شماره: (0-65012-0-0-ن) و (0-63893-0-0-ن) ##
-     اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما): 407-350، 4752-290، 100119-240##
-     اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی فارس (ساکما فارس): 10979-293-98، 12904-293- 98##