نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ دانشگاه پیام نور

چکیده

ارتش و نیروهای نظامی به‌منظور حفظ نظم و امنیت و تداوم حیات نظام سیاسی شکل می‌گیرند. با این‌حال در برخی موارد، ارتش بین تأمین امنیت حاکم و جامعه دچار تردید شده و در بین دو راهی قرار می‌گیرند و بین موجودیت نظام سیاسی و ساختار حاکم و هویت ارتش همبستگی برقرار می‌شود. ارتش در زمان حاکمیت دولت دکتر مصدق دچار چنین موقعیت و انتخابی قرار گرفت. دکتر مصدق برای موفقیت ملی شدن صنعت نفت و پیش بردن برنامه‌ها و اقداماتش سعی در به دست رفتن کنترل ارتش و شهربانی کرد و شاه را در این زمینه تحت فشار قرار داد. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی بر آن است که با بررسی جایگاه ارتش در استراتژی دولت دکتر مصدق، علل ناکامی وی در اعمال‌نفوذ و کنترل ارتش و نیروهای شهربانی را مورد بررسی و تحلیل قرار دهد. نتایج حاکی از آن است که دولت پهلوی با تمرکز بر تقویت ارتش و تسلط بر آن سعی در ایجاد پایگاهی استوار در جامعه برای حفظ موجودیت حکومت خود می‌نمود؛ به عبارت دیگر بین موجودیت و هویت سلطنت و ارتش در دوره پهلوی پیوند و همبستگی وجود داشت. این در حالی بود که دکتر مصدق تلاش می‌کرد که در عین وفاداری به سلطنت و حفظ موجودیت آن، کنترل ارتش را در دست بگیرد. این دو برنامه در تناقض باهم بود، به عبارت دیگر کنترل ارتش بدون تغییر در ساخت دولت پهلوی امری ناممکن می‌نمود که در نهایت موجبات ناکامی و سقوط دولت مصدق را رقم زد.

کلیدواژه‌ها

 
-     افراسیابی، بهرام، (1366). خاطرات و مبارزات دکتر حسین فاطمی، انتشارات سخن، تهران.##
-     امیر خسروی، بابک، (1375). نظر از درون به نقش حزب توده ایران، انتشارات اطلاعات، تهران.##
-     بختیار، تیمور، (1344). کتاب سیاه درباره سازمان افسران حزب توده، نشر کالیفرنیا کتاب جهان، تهران.##
-     ذبیح، سپهر، (1370). ایران در دوره دکتر مصدق، ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، انتشارات عطایی، تهران##
-     رحیمی، مصطفی، (1387). «مصدق و حزب توده»، علوم سیاسی، اطلاعات سیاسی –اقتصادی، فروردین و اردیبهشت، شماره 139 و 140، صص 82 تا 89.##
-     روزنامه باختر امروز (1331). پنج‌شنبه 26 تیرماه، 17 ژوئیه 1952 م، شماره 864، صص 4-1.##
-     روزنامه باختر امروز (1331). سه‌شنبه 31 تیرماه/ 22 ژوئیه 1952 م، شماره 867، صص 8-1.##
-     روزنامه تهران مصور (1332). 30 مرداد، تک‌شماره، شماره 523، صص 20-1.##
-     روزنامه چلنگر (1332). 30 تیرماه، شماره 38، مسلسل 140، صص 2-1.##
-     روزنامه حزب ملت ایران (آپادانا) (1331). یکشنبه 29 تیرماه، دوره دوم، شماره 86، صص 1##
-     روزنامه کیهان، سال 11، شماره 2939، صص 1-8##
-     سخایی، سید محمود، (1331). مصدق و رستاخیز ملت، بی‌جا.##
-     عاقلی، باقر (1370)، شرح رجال سیاسی-نظامی معاصر ایران، تهران، نشر گفتار.##
-     عاقلی، باقر، (1370). نخست‌وزیر ایران از مشیرالدوله تا بختیار، نشر جاویدان، تهران.##
-     عظیمی، فخرالدین، (1372). بحران دموکراسی در ایران 1330-1332، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی و بیژن نوذری، نشر البرز، تهران.##
-     فردوست، حسین، (1369) ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران: انتشارات مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.##
-     فرهمند، جلال (1383). سازمان نظامی حزب توده، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، پاییز، شماره 31، صص 301-314.##
-     قدیمی، ذبیح‌الله، (1326)، ارتش شاهنشاهی ایران، نشر آریان، تهران.##
-     کاتوزیان، محمدعلی، (1372). مصدق و مبارزه برای قدرت، ترجمه فرزانه طاهری، نشر مرکز، تهران.##
-     کاتوزیان، محمدعلی همایون (1373). اقتصاد سیاسی ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز.##
-     کریمی، بهزاد، (بی‌تا). گزیده و گزارشی از اسناد جدید منتشرشده از سوی سازمان اطلاعات مرکزی##
-     کیانوری، نورالدین، (1359). حزب توده ایران و دکتر مصدق، انتشارات چاوشان نوزایی کبیر، تهران.##
-     گازیوروسکی، مارک، ج، (1368). کودتای 28 مرداد 1332. ترجمه سرهنگ غلامرضا نجاتی، نشر##
-     ----- گذشته چراغ راه آینده است، (1376). به کوشش گروه جامی، ققنوس، تهران.##
-     مصدق، محمد، (1377). خاطرات و تألمات مصدق، انتشارات علمی، تهران.##
-     مصور رحما نی، (1366). کهنه سرباز، موسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران.##
-     مکی، حسین، (1368). قیام 30 تیر 1331، انتشارات ایران، تهران.##
-     ملکی، خلیل، (1374). برخورد عقاید و آرا، نشر مرکز، تهران.##
-     نجاتی، ---، جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد، ص 397. روزنامه اطلاعات، سال 27، شماره 8039، ص 1.##
-     نجاتی، غلامرضا، (1371). تاریخ بیست‌وپنج‌ساله ایران از کودتا تا انقلاب، جلد اول، موسسه خدمات فرهنگی رسا. تهران.##
-     نجمی، ناصر، (1368). با مصدق و دکتر فاطمی، انتشارات معاصر، تهران.##
-     نعمتی زرگران، مرتضی، (1387). علت ناکامی مصدق در تحقق استراتژی کنترل ارتش توسط نهادهای غیرنظامی، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 13، زمستان، صص 213 تا 247.##
-     نورمحمدی، قاسم (1385). حزب توده ایران در مهاجرت، انتشارات اختران، تهران.##
-     هوشنگ مهدوی (1379)، عبدالرضا، بر کشور ما چه گذشت؟، تهران، انتشارات علمی.##