نویسنده

دکترای تاریخ - دانشگاه تبریز و مدرس دانشگاه آزاد بیضا،

چکیده

در تاریخ ایران، خاندانهای کهن و سرشناس دیوانی همواره در انتظام بخشیدن به امور حکومتی، حفظ و گسترش امنیت، انتقال داشتهها و مواریث ملی نقش بسزایی داشتهاند. خاندان بدرخان، نمونه مشخصی از این خاندانها بودند. مهمترین آنها میرزا عبدالوهابخان آصفالدوله بود. نظر به عملکرد مدیریتی و دیوانی این خاندان در دوره قاجاریه، این جستار به شیوه توصیفی- تحلیلی و با تکیه‌بر منابع و اسناد انتشار یافته، تلاش میکند به تبیین جایگاه و کارکرد دیوانی و انتظامی این خاندان و درعین‌حال، معرفی چهرهها و نخبگان آن بپردازد. نتایج حاصل نشان می‌دهند عواملی نظیر خوش‌نامی، اعتبار و توانمندی انتظامی و تشکیلاتی خاندان بدرخان بهویژه در امور قورخانهای، نیاز مبرم مرکز برای مدیریت بحرانها، در واگذاری مناصب دیوانی و انتظامی به این خاندان تأثیرگذار بوده است. فرمان ساماندهی به بحرانهای آذربایجان، گیلان و مازندران، تفویض والیگری منطقه ناآرام خراسان به آصفالدوله در دوره ناصری، حاکی از خبرگی و اعتماد قاجارها به وی در انتظام‌بخشی به اوضاع نابسامان این ایالتهاست. یافته‌ها همچنین نشان میدهد که هرچند نتیجه مساعی و اقدامات آصفالدوله در انتظامبخشی به امور آشفته خراسان، در آخرین مأموریتش به خاطر دسیسه‌ها و سهم‌خواهیهای طیفهای قدرت و تا اندازهای استبداد وی عقیم ماند و منجر به عزل آصف‌الدوله از این ایالت شد؛ ولی نفوذ خاندان بدر، پس از وی متوقف نشد و با تفویض برخی مسئولیتهای سیاسی به آنان تا دوره پهلوی ادامه و استمرار یافت.

کلیدواژه‌ها

-     احتشام­السلطنه، میرزا محمود، (1366)، خاطرات احتشام­السلطنه، به کوشش محمدمهدی موسوی، تهران: زوار.##
-     آدمیت، فریدون، (1362) امیرکبیر و ایران، چ هفتم، تهران: خوارزمی.##
-     آصف الدوله، میرزا عبدالوهاب خان، (1377) اسناد میرزا عبدالوهاب خان آصف الدوله (گزیده اسناد خراسان، 1303-1302 ه.ق) به کوشش: عبدالحسین نوایی، نیلوفر کسری، چ اول، تهران: مؤسسه­ی مطالعات تاریخ معاصر ایران، بنیاد مستضعفان و جانبازان.##
-     اصفهانی، محمد معصوم بن خواجگی، (1368)، خلاصه­السیر، به اهتمام ایرج افشار، تهران: علمی.##
-     اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، (1363) تاریخ منتظم ناصری، به تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، ج سوم، تهران: دنیای کتاب.##
-     ــــــ، (1380) المآثر و الآثار، چهل سال تاریخ ایران در دوره­ی ناصرالدین‌شاه، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی، در احوال رجال دوره و دربار ناصری، به کوشش ایرج افشار، ج دوم، تهران: اساطیر.##
-     ــــــ، (1357) صدرالتواریخ یا تاریخ صدور قاجار، تصحیح و تحشیه و توضیح و فهرست‌ها از محمد مشیری، چ دوم، تهران: روزبهان. ##
-     ــــــ، (1345) روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات در اواخر دوره­ی ناصری، با مقدمه و فهارس: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر. ##
-     اقبال آشتیانی، عباس (1327) «رجال دوره قاجاریه: میرزا عبدالوهاب خان آصف الدوله» مجله یادگار، شماره 6 و 7. ##
-     بامداد، مهدی، (1347) شرح رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری قمری، ج 6، تهران: زوّار.
-     بنایی، امیرحسین، (1324)، چند پرده از زندگی رجال، تهران: امید. ##
-     بنجامین، ساموئل گرین ویلر، (1363) ایران و ایرانیان، به اهتمام و یادداشت رحیم زاده ملک، چ اول، تهران: گلبانگ. ##
-     پالمر، روزول، (1384)، تاریخ جهان نو، ترجمه­ی ابوالقاسم طاهری، جلد دوم، تهران: امیرکبیر.
-     جابری انصاری، محمدحسن (1321) تاریخ اصفهان و ری، تهران: عمادزاده. ##
-     حاج سیاح، میرزا محمدعلی محلاتی، (2536) خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح و به تصحیح: سیف‌الله گل‌کار، تهران: امیرکبیر. ##
-     حسینی فسایی، حاج میرزا حسن، (1367) فارسنامه ناصری، تصحیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، ج اول، چ اول، تهران: امیرکبیر. ##
-     ـــــــ، (1367) فارسنامه ناصری، تصحیح و تحشیه از منصور رستگار فسایی، ج دوم، چ اول، تهران: امیرکبیر. ##
-     دهخدا، علی‌اکبر، (1373) لغت‌نامه دهخدا، ج پنجم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ##
-     دیوان‌بیگی شیرازی، سید احمد، (1365) حدیقه الشعرا، تصحیح و تحشیه­ی عبدالحسین نوایی، تهران: زرین. ##
-     ساسانی، خان ملک، (1379) سیاستگران دوره­ قاجار، تهران: گلستان. ##
-     سعادت نوری، حسین، (1341) «آصف الدوله­ها»، مجله­ی یغما، ادبیات و زبان‌ها، ش 175، تهران: بهمن 1341. ##
-     شیخ‌الرئیس قاجار، (1369) گزیده­ای از سروده­های شیخ‌الرئیس قاجار، ویراسته­ی میر جلال‌الدین کزازی، تهران: مرکز. ##
-     شیخ مفید «داور» (1371) تذکره­ی مرآت الفصاحه، شرح‌حال و نمونه اشعار شاعران فارس از قدیم‌ترین زمان تا قرن چهاردهم هجری، تصحیح و تکمیل: محمود طاووسی، شیراز: نوید. ##
-     صدیق­الممالک شیبانی، میرزا ابراهیم، (1366)، منتخب­التواریخ مظفری، تهران، علمی. ##
-     ظل­السلطان، مسعود میرزا، (1362) تاریخ سرگذشت مسعودی یا سفرنامه فرنگستان، تحریر معتمدالدوله، تهران: دنیای کتاب. ##
-     عضدالدواله، احمد میرزا، (2535) تاریخ عضدی، با تصحیح و توضیحات و اضافات عبدالحسین نوایی، تهران: بابک. ##
-     لسان الملک سپهر، محمدتقی، (1337) ناسخ التواریخ، به اهتمام جهانگیر قائم‌مقامی، تهران: امیرکبیر. ##
-     محیط طباطبایی، سید محمد، (1352)، «تحقیق جغرافیایی و تاریخی؛ خانقاه فردوسی»، ادبیات و زبان‌ها، مجله­ی گوهر، فروردین و اردیبهشت 1352، شماره­ی 3 و 4، ص 229- 220. ##
-     محیط مافی، (1350)، «انقلاب مشهد، توپ بستن آصف­الدوله به گنبد مطهر، صفر 1323 ه.ق»، ادبیات و زبان‌ها، مجله وحید، شماره 91، تیر 1350، ص 556 تا 556. ##
-     مدایح نگار تفرشی، میرزا ابراهیم‌خان، (1363) تذکره انجمن ناصری به همراه تذکره مجدیه، با مقدمه ایرج افشار، تهران: بابک. ##
-     مستوفی، عبدالله، (1384) شرح زندگانی من، ج 3، چ پنجم، تهران: زوار. ##
-     معلم حبیب‌آبادی، میرزا محمدعلی، (1352) مکارم الاثار، در احوال رجال دو قرن 13 و 14 ه.ق، جلد چهارم، اصفهان: انجمن کتابخانه­های عمومی اصفهان وابسته به اداره فرهنگ و هنر استان اصفهان. ##
-     ملک آرا، عباس میرزا، (1361) شرح‌حال عباس میرزا ملک آرا، برادر ناصرالدین‌شاه، با مقدمه­ای از عباس اقبال آشتیانی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: بابک. ##
-     ممتحن الدوله، میرزا مهدی خان، (1353) خاطرات ممتحن الدوله، محقق و مصحح: حسین قلی خانشقاقی، تهران: امیرکبیر. ##
-     ـــــــ، (1347) رجال وزارت خارجه ناصری و مظفری، به کوشش ایرج افشار، تهران: اساطیر. ##
-     موجانی، سیدعلی، (1377)، «اسناد میرزا عبدالوهاب­خان آصف­الدوله»، علوم سیاسی: مجله­ی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره­ی 22، تابستان 1377، ص 242- 237. ##
-     میرزا سمیعا، (1334) تذکره­الملوک، تحقیقات و حواشی و تعلیقات مینورسکی بر تذکره­الملوک، با حواشی و فهارس و مقدمه محمد دبیر سیاقی، تهران: کتاب‌فروشی زوار. ##
-     میر، محمدتقی، (1368) بزرگان نامی پارس، ج دوم، چ اول، شیراز: چاپخانه مرکز نشر دانشگاه شیراز. ##
-     ناظم الاسلام کرمانی، (1384) تاریخ بیداری ایرانیان، ج 1 و 2 و 3 در یک مجلد، چ هفتم، تهران: امیرکبیر. ##
-     نیکوهمت، ا، (1350)، «شیخ­الرئیس حیرت»، ادبیات و زبان­ها، مجله­ی وحید، شماره­ی 96، آذر 1350، ص 1393- 1373. ##
-     هدایت، رضاقلیخان، (1339) مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفّا، بخش اول از مجلد دوم، تهران: امیرکبیر. ##
-     هدایت «مخبرالسلطنه»، مهدی قلی خان (1363) خاطرات و خطرات، تهران: زوار. ##
-     یوسفی­فر، شهرام و حسن شکرزاده، (1393)، «منصب داروغه در دوره­ی قاجار؛ 1213- 1212 ق/ 1896-1796 م.»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان، پژوهش­های تاریخی، سال پنجاهم، ش اول (پیاپی 21)، بهار 93، ص 38- 17. ##