نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه ارومیه

2 کارشناس ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی ، دانشگاه ارومیه

چکیده

ترکمانان سلجوقی در قرن چهارم هـ. ق پس از ورود به سرزمین‌های اسلامی به دین اسلام گرایش پیدا کرده و مسلمان شدند. آنها در سال 431 هـ. ق با شکست غزنویان، موفق به تشکیل حکومت شدند. در طول حکومت، شیوه‌های نظامی آنان دستخوش تغییر و تحولاتی گردید که بدون شک گذر از زندگی کوچ‌روی به زندگی یکجانشینی و آشنایی با شیوه‌ زندگی ایرانیان در این تغییر و تحولات مؤثر بوده است. مسئله‌ای که پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به دنبال روشن نمودن زوایای تاریک آن می‌باشد، این است که در شیوه‌های جنگی سلاجقه از نبرد دندانقان تا نبرد قطوان در سال 536 هـ. ق چه تغییراتی ایجاد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد با بررسی هر یک از نبردهای دندانقان، ملازگرد و قطوان به ترتیب در آغاز، میانه و پایان حکومت سلاجقه بزرگ می‌توان به تغییرات ایجاد شده در شیوه حمله و دفاع و همچنین استفاده از ابزارها و ادوات مختلف پی برد. به‌خصوص روش و تاکتیک جنگ‌وگریز هر چه به پایان این حکومت نزدیک می‌شویم کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

-     آقسرایی، محمود بن محمد (1362)، تاریخ سلاجقه یا مسامرة الاخبار و مسایرة الاخیار، به اهتمام و تصحیح دکتر عثمان توران، چاپ دوم، تهران، انتشارات اساطیر.##
-      ابن تغری بردی، جمال‌الدین ابی المحاسن یوسف بن تغری بردی الاتابکی (1413 ق)، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قدم له و علق علیه محمد حسین شمس‌الدین، الجزء الخامس، بیروت، دارالکتب العلمیه. ##
-     ابن اثیر، عزالدین علی (1371)، تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، ج 22 و 23، تهران، موسسه مطبوعات علمی. ##
-     ابن جوزی، ابی الفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد (1412 ق)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، دراسه و تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطائ، الجزء الخامس عشر و السادس عشر، بیروت، دارالکتب العلمیه. ##
-     ابن خلدون، عبدالرحمن (1368)، تاریخ ابن خلدون (العبر)، ترجمه عبدالحمید آیتی، ج 4، تهران، انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##
-     الکاتب السمرقندی، محمد بن علی الظهیری (1349)، اغراض السیاسه فی اعراض الریاسه (متنی از قرن ششم هجری)، به تصحیح و اهتمام جعفر شعار، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. ##
-     امامی خوئی، محمدتقی، (1384)، «نبرد ملازگرد یا خندق دوم دنیای اسلام»، فصلنامه علمی- پژوهش دانشگاه الزهرا، سال پانزدهم، شماره 53، صص 60-45. ##
-     بارتولد و. و، (تابستان 1366)، ترکستان نامه (ترکستان در عهد هجوم مغول)، ج 2، ترجمه کریم کشاورز، بی‌جا، انتشارات آگاه. ##
-     بازورث و دیگران (1380)، سلجوقیان، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی. ##
-     بنداری اصفهانی، فتح بن علی (1356)، زُبدة النُصره و نخبة العُصره، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ. ##
-     بویل. جی. آ و دیگران (1381)، تاریخ ایران (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان)، ج 5، ترجمه حسن انوشه، تهران، انتشارات امیرکبیر. ##
-     بهجت، اکبر و هیکل آبادی، صغری (1384)، سلجوقیان، ج 1، تبریز، انتشارات هماذر. ##
-     بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین (1377)، تاریخ بیهقی، ویرایش متن جعفر مدرس صادقی، تهران، نشر مرکز. ##
-     پرویز، عبّاس (1351)، تاریخ سلاجقه و خوارزمشاهیان، تهران، شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران. ##
-     حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بی ناصربن علی (1380)، زبدة التواریخ (اخبار امرا و پادشاهان سلجوقی)، مصحح متن عربی: محمد نورالدین، ویراستار ناشر، تهران، انتشارات ایل شاهسون بغدادی. ##
-     راوندی، محمد بن علی بن سلیمان (1364)، راحة الصُدور و آیة السُرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال (تصحیحات لازم مجتبی مینوی)، چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر. ##
-     ستارزاده، ملیحه (1384)، سلجوقیان (431_590 ق)، تهران، انتشارات سمت. ##
-     شبانکاره‌ای، محمد بن علی بن محمد (1376)، مجمع الانساب، ج 1 و 2، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، انتشارات چاپی امیرکبیر، ناشر دیجیتالی مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان. ##
-      فروزانی، ابوالقاسم (1388)، سلجوقیان از آغاز تا فرجام، تهران، انتشارات سمت. ##
-     قفس اوغلی، ابراهیم (1367)، تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داوود اصفهانیان، تهران، نشر گستره. ##
-     عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر (1371)، قابوس‌نامه، به اهتمام و تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ ششم، بی‌جا، انتشارات علمی و فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی. ##
-     گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود (1363)، زین الاخبار، تصحیح و تحشیه عبدالحی حبیبی، تهران، انتشارات دنیای کتاب. ##
-     لمبتون، ان. ک. س (1363)، سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات امیرکبیر. ##
-     مشکور، محمدجواد (1350)، اخبار سلاجقه روم، به انضمام مختصر سلجوق نامه ابن بی‌بی، تهران، ناشر کتاب‌فروشی تهران. ##
-     معزی، امیرالشعرا محمد بن عبدالملک نیشابوری (1362)، کلیات دیوان معزی، با مقدمه و تصحیح ناصر هیری، تهران، نشر مرزبان. ##
-     جوزجانی، ابوعمرو منهاج الدین عثمان بن سراج‌الدین محمد (1342)، طبقات ناصری، ج 1، به تصحیح و تحشیه­ی عبدالحی حبیبی قندهاری، کابل، انجمن تاریخ افغانستان. ##
-     میرخواند، محمد بن خاوند شاه بلخی (1375)، تاریخ روضة الصّفا، ج 4، تهران، انتشارات علمی. ##
-     نظام‌المک، بوعلی حسن بن علی (1348)، سیاست‌نامه (سیرالملوک)، تهران، به کوشش دکتر جعفر شعار، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری موسسه‌ی انتشارات فرانکلین. ##
-     نظامی عروضی، احمد بن عمر بن علی (1388)، چهار مقاله و تعلیقات بر اساس نسخه محمد قزوینی، به کوشش محمد معین، تهران، نشر معین. ##
-     یوسفی فر، شهرام، اصغری، بهزاد (بهار و تابستان 1392)، (بررسی تأثیر پایگاه اجتماعی سیاسی امرای نظامی سلجوقی در گرایش‌های سیاسی امرا، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی)، سال دوم، شماره 1، صص11 الی 136. ##