نویسندگان

1 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه اراک

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی. دانشگاه خوارزمی

چکیده

حکومت ایران قرن های متمادی متکی بر نیروی عشایر و ایلات بود. نوع آموزش و انضباط نظامی این نیروها
و نحوه ساماندهی آنان به گونه ای بود که در خوش بینانه ترین حالت، تنها در درگیری های داخلی می توانست
به صورت محدود کارایی داشته باشد؛ زیرا این قوا، به طور سنتی تحت امر روسای قبایل بودند و در ماهیت،
قوای گریز از مرکزی بودند که در مقابل بسط قدرت حاکمیت مرکزی مانعی اساسی محسوب می شدند.
ازاین رو، حکومت ها برای گسترش حوزه اقتدار خود، سعی در تضعیف ایلات و عدم اتکا بر نیروی نظامی
آنان و ایجاد ارتشی مستقل و قایم به ذات و تحت فرمان پادشاه نیاز داشتند. در دوران قاجار که خود با
قدرت ایلیاتی قجریان روی کار آمده بود، از دوران فتحعلی شاه در اثر برخورد نظامی با قوای نوین اروپایی
در جنگ ایران و روس، اندیشه تشکیل قوای نظامی جدید شکل گرفت؛ اما به تدریج با رقابت های بی امان
روسیه و بریتانیا برای کسب بیشترین پایگاه نفوذ در ایران و به تبع بر نیروی نظامی ایران، اصلاحات صورت
گرفته نیز به نتیجه مطلوب خود نرسید. چنانچه در دوره مظفرالدین شاه که خود به نوعی یک دوران گذار و
نقطه عطف و بستر تغییر بنیان قرن ها سلطنت در ایران محسوب می شود، وضعیت ارتش ایران به دلایلی رو
به انحطاط نهاد. ازاین رو، مقاله حاضر درصدد است با شیوه توصیفی تحلیلی تاریخی به این سؤال پاسخ
دهد که به چه دلایلی ارتش ایران در دوره مظفری راه انحطاط را پیمود. به دنبال این سؤال؛ ضمن توصیف
وضعیت ارتش ایران در دوره مظفری، به دلایل انحطاط ارتش ایران در دوره مورد بحث میپردازیم. نتایج و
دستاوردهای پژوهش حاضر نشان میدهد که عواملی چون بی انضباطی، نبود آموزش نظامی، نبود تجهیزات
مدرن و بی توجهی به امور نظامی در انحطاط ارتش ایران در دوره مظفری نقش داشته است.

کلیدواژه‌ها

-     آبراهامیان، یرواند (1391)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه‌ی کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری و محسن مدیرشانه‌چی، تهران، نشر مرکز.##
-     آدمیت، فریدون (1381)، امیر کبیر و ایران، تهران، خوارزمی##
-     افضل‌الملک، غلامحسین (1361)، افضل‌التواریخ، به تصحیح منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران. ##
-     امین­الدوله، علی (1341)، خاطرات سیاسی میرزاعلی امین‌الدوله، مصحح حافظ فرمانفرمائیان، تهران، شرکت سهامی کتابهای ایران. ##
-     اورسل، ارنست (1382)، سفرنامه قفقاز و ایران، ترجمه علی­اصغر سعیدی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی##
-     براون، ادوارد (1380)، انقلاب مشروطیت ایران،‏ ترجمه: مهرى قزوینى‏، تهران، کویر. ##
-     پالوییچ، م. و. تریا، س. ایرانسکی، سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ایران، ترجمه م هوشیار، تهران. ##
-     تکمیل‌همایون، ناصر (۱۳۷۶)، تحولات قشون در تاریخ معاصر ایران، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی. ##
-     جمال‌زاده، محمدعلی (1362)، گنج شایگان یا اوضاع اقتصادی ایران، تهران. ##
-     دالمانی، هانری رونه (1335)، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمه محمدعلی فره‌وشی، تهران: امیر کبیر. ##
-     دروویل، گاسپار (1370)، سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز. ##
-     دنبلی، عبدالرزاق (مفتون)، (1351)، مآثرالسلطانیه تاریخ جنگ‌های ایران و روس، به اهتمام غلام‌حسین صدری افشار، تهران: ابن سینا. ##
-     ژوبر، پیرامده (1347)، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمه علی‌قلی اعتماد مقدم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     سپهر، عبدالحسین‌خان (1386)، مرآت‌الوقایع مظفری، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب. ##
-     سرمد، غلامعلی (1372)، اعزام محصل به خارج از کشور در دوره قاجاریه، تهران: بنیاد. ##
-     سینایی، وحید‌(1384)،‌ دولت‌ مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357 ــ 1299)، تهران: نشر کویر. ##
-     شقاقی، مهدی بن رضاقلی (1353)، خاطرات ممتحن الدوله (زندگی­نامه میرزا مهدی‌خان ممتحن‌الدوله شقاقی)، تهران، امیرکبیر. ##
-     طوسی، ر، (1369)، ارتش ایران 1259-1286 هـ. ش، 1880-1907 م.ترجمه حسینعلی نوذری: تاریخ معاصر ایران (کتاب دوم)، تهران: موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی. ##
-     علی­بابایی، غلامرضا (1382)، تاریخ ایران از هخامنش تا عصر پهلوی، تهران: آشتیان. ##
-     عین‌السلطنه، قهرمان‌میرزا سالور (1374)، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، مصحح مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر. ##
-     فربد، ناصر (1383)، نقش ارتش در تحولات تاریخی ایران، تهران: کومش. ##
-     کاساکوفسکی، ولادیمیر اندریوویچ (2535)، خاطرات کلنل کاساکوفسکی، ترجمه عباسقلی جلی، تهران: نشر کتاب‌های سیمرغ. ##
-     کدی، نیکی. آر، (1377)، ریشه­های انقلاب ایران، عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی##
-     کرونین، استفانی (1377)، ارتش و تشکیل حکومت پهلوی، ترجمه غلامرضا علی‌بابائی، تهران: خجسته. ##
-     کوریلن (1350)، بدایع وقایع نخستین سفر مظفرالدین‌شاه به اروپا، مترجم جعفرقلی نیرالملک، مصحح سیف الله وحیدنیا، تهران، وحید##
-     لطیفیان، سعیده (1380)، ارتش و انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی##
-     لیتن، ویلهلم (1368)، خاطرات لیتن، سرکنسول آلمان در تبریز در اثنای جنگ جهانی اول، ترجمۀ: پرویز صدری، ت‍ه‍ران‌، ن‍ش‍ر ای‍ران‍ش‍ه‍ر. ##
-     مستوفی، عبدالله (1384)، شرح زندگانی من، تهران: زوار. ##
-     معطوفی، اسدالله (1382)، تاریخ چهار هزارساله ارتش ایران؛ جنگ و جنگ­آوری بر فلات ایران از تمدن ایلام تا 1320 خورشیدی (به انضمام جنگ ایران و عراق) تهران، انتشارات ایمان##
-     ناظم‌الاسلام کرمانی، (1384)، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیر کبیر. ##
-     یکرنگیان، میرحسین (1384)، سیری در تاریخ ارتش ایران، تهران، خجسته. ##
مقاله
-     نایب­پور، محمد، (1385)، «تحولات ارتش ایران از عهد قاجار تا پایان سلسله پهلوی»، نشریه زمانه، شماره 52##
تفرشی، مجید (1391)، «وضعیت نظامی ایران در آغاز قرن بیستم و آستانه انقلاب مشروطیت»، روزنامه شرق، شماره 1594. شنبه 14 مرداد. ویژه نامه مشروطه.##