نویسندگان

1 کارشناس ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد

3 استادیار تاریخ دانشگاه اراک

چکیده

در عصر حکومت ایلخانان مغول در ایران، زنان خاندان حاکم فرصت حضور بیشتر و پررنگتری را در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی پیدا کردند. در چنین شرایطی که ریشه در سنّت‌های قومی این حاکمان داشت، مادران و همسران ایلخانان از نقش قابل‌ توجهی در امور مختلف حکومتی اعم از تعیین جانشین، عزل و نصب‌های سیاسی- دیوانی برخوردار شدند. در این میانیکی از عرصه‌های کمتر شناخته شده‌ نقش‌آفرینی زنان درباری، میزان حضور و تأثیرگذاری آنان در امور مرتبط با سپاه یا به بیان امروزی مسائل نظامی ـ امنیتی است. با توجه به بنیاد و کارکرد نظامی حکومت‌ ایلخانی و اهمیت سپاه در این دوره و تداوم برخوردهای نظامی در طول حیات آنها جای این پرسش هست که جایگاه و چگونگی حضور زنان خاندان حاکم در عرصهنظامی و مسائل مرتبط با آن همچونجنگ‌هاچگونهبودهاست؟بههمین جهت پرسش درباره چگونه و حدود این حضور و تأثیرگذاری، محور اصلی مقاله حاضر قرار گرفته است تا با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی ابعاد موضوع مورد کنکاش قرار گیرد. این بررسی نشان می‌دهد نقش‌آفرینی زنان خاندان حاکم دوره ایلخانی در عرصههای نظامی ـ امنیتی ابعاد و پیامدهای گوناگونی داشته است که از همراهی روحیه‌بخش با ایلخان مغول در لشکرکشی‌ها و مشارکت در تصمیمگیریهای نظامی تا برافروختن جنگ یا جلوگیری از بروز آن و برقراری صلح را در بر می‌گرفت.

کلیدواژه‌ها

-     آیتی، عبدالمحمد، (1372)، تحریر تاریخ وصاف، تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##
-     ابن­اثیر، عزالدین علی، (1351)، تاریخ (کامل) بزرگ اسلام و ایران، جلد 20، ترجمه علی هاشمی حائری، تهران: کتب ایران. ##
-     ابن­بطوطه، محمدبن­عبدالله، (1370)، سفرنامه ابن­بطوطه، جلد 1، ترجمه محمد علی موحد، تهران: آگاه. ##
-     ابن­خلدون، عبدالرحمان، (1368)، العبر (تاریخ ابن­خلدون)، جلد 4، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##
-     ابی­الفداء، عمادالدین اسماعیل، (بی­تا)، تاریخ المختصر فی اخبار افراد بشر، جلد 4، بیروت: دارالمعرفه. ##
-     اقبال، عباس، (1388)، تاریخ مغول (از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری)، تهران: امیرکبیر. ##
-     بناکتی، فخرالدین ابوسلیمان، (1348)، تاریخ بناکتی (روضه اولی­الاباب فی معرفه التواریخ و الانساب)، به ­کوشش جعفر شعار، تهران: بی­نا. ##
-     بنداری اصفهانی، ابو ابراهیم علی­بن­محمد، (1356)، تاریخ سلسله سلجوقی (زبده النصره و نخبه العصره)، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     بیانی، شیرین، (1352)، زن در ایران عصر مغول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. ##
-     ـــــــــــ (1388)، مغولان و حکومت ایلخانی، تهران: سمت. ##
-     بیهقی، محمدبن­حسین، (1324)، تاریخ بیهقی، به­ اهتمام قاسم غنی و علی اکبر فیاض، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی. ##
-     پلان کارپن، ژان، (1363)، سفرنامه پلان کارپن (نخستین سفیر واتیکان در دربار مغول در سال 1245 م)، ترجمه ولی­الله شادان، تهران: فرهنگسرا. ##
-     پولو، مارکو، (1350)، سفرنامه مارکوپولو، ترجمه حبیب­الله صحیحی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ##
-     تتوی، قاضی احمد؛ قزوینی، آصف­خان، (1382)، تاریخ الفی (تاریخ هزار ساله اسلام)، جلد 7، تصحیح غلامرضا مجد، تهران: علمی و فرهنگی. ##
-     جوزجانی، منهاج­السراج، (1363)، طبقات ناصری، به ­تصحیح عبدالحی حبیبی، جلد 1، تهران: دنیای کتاب. ##
-     جوینی، علاءالدین عطاملک، (1387)، تاریخ جهانگشا، به تصحیح عبدالوهاب قزوینی، جلد 1 و 2 و 3، تهران: هرمس. ##
-     حافظ ابرو (1350)، ذیل جامع­التواریخ رشیدی، به­ اهتمام خانبابا بیانی، تهران، انجمن آثار ملی. ##
-     حسینی، صدرالدین، (1380)، زبده­التواریخ، ترجمه علی روح­الهی، تهران: انتشارات ایل شاهسون. ##
-     خوافی، فصیح احمدبن محمد، (1340)، مجمل فصیحی، جلد 3، ­به تصحیح محمود فرح، مشهد: بی­نا. ##
-     خواندمیر، غیاث­الدین­بن­همام الدین الحسینی، (1362)، حبیب­السیر، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، جلد 2 و 3، تهران: خیام. ##
-     رایس، تامارا تالبوت، (1389)، سلجوقیان در آسیای کهن، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ##
-     راوندی، محمدبن­علی­بن­سلیمان، (1333)، راحه­الصدور و آیه­السرور، به­ تصحیح محمد اقبال، تهران: امیرکبیر. ##
-     رشیدالدین فضل­الله همدانی، (1373)، جامع­التواریخ، جلد 2، تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: البرز. ##
-     سعدی، مصلح­بن­عبدالله، (1372)، کلیات سعدی، با­ مقدمه عباس اقبال، تهران: علم. ##
-     سمرقندی، کمال­الدین عبدالرزاق (1353)، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به­ اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: کتابخانه طهوری. ##
-     شبانکاره­ای، محمدبن علی­بن محمد، (1363)، مجمع­الانساب، تصحیح میر هاشم محدث، تهران: امیرکبیر. ##
-     صفدی، خلیل­بن ایبک، (1998 م)، اعیان­العصر و اعوان­النصر، جلد 1 و 2، دمشق: دارالفکر. ##
-      عوفی، محمد، (1353)، جوامع­الحکایات و لوامع­الروایات، به ­تصحیح بانو مصفا و مظاهر مصفا، تهران: خاور. ##
-     قزوینی، یحیی­بن­عبدالطیف، (1363)، لب­التواریخ، بی­جا: بنیاد گویا. ##
-     کاشانی، ابوالقاسم عبدالله­بن­محمد، (1384)، تاریخ اولجایتو، به­ اهتمام مهین همبلی، تهران: علمی و فرهنگی. ##
-     مستوفی، حمدالله، (1362)، تاریخ گزیده، به ­اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر. ##
-     میرخواند، میرمحمدبن­سید برهان الدین خواندشاه، (1339)، تاریخ روضه الصفا، جلد 5، تهران: پیروز. ##
-     نسوی، شهاب­الدین محمد خرزندی، (1365)، سیرت جلال­الدین مینکبرنی، تصحیح مجتبی مینوی، تهران: علمی و فرهنگی. ##
-     نوابخش، (بی­تا)، زن در تاریخ، تهران: رفعت. ##
-     نیشابوری، ظهیرالدین، (1332)، سلجوقنامه، با ذیل سلجوقنامه: ابوحامد محمدبن­ابراهیم، تهران: کلاله خاور. ##
-     Atwood, Christopher P. (2004), Encyclopedia of Mongol Empire, Facts on Files Inc., New York. ##
-     Doerfer, Gerhard (1967), Turkische Und Mongolische Elemente Im Neupersischen, Band III, Franz Steiner Verlag GMBH, Wiesbaden. ##
-     Nicola, Bruno de. (2013), Ruling from Tent: Some Remarks on Women’s Ordos in Ilkhanid Iran, in: Ferdowsi, The Mongols and the History of Iran, edited by: Robert Hillenbrand, A.C.S. Peacock and Firuza Abdullaeva, London, I. B. Tauris. ##
-      --------------- (2017), Women in Mongol Iran, Edinburgh, Edinburgh University Press. ##
-     Rubruck,Wiliam (1990), The Mission of Friar Wiliam Rubruck, His Journey to the Court of the Great Khan Mongke 1253 ـ 1255, Traslated by Peter Jackcon, Introduction, Notes and Appendices by Peter Jakcon with David Morgan, The Hakluyt society: London.##