نویسنده

استادیار تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی

چکیده

دیوان های امنیتی انتظامی همواره یکی از مهم ترین دیوان ها در نظام دیوان سالاری ایرانی اسلامی در
قرون نخستین اسلامی و حتی بعدازآن بوده است. کارکرد و وظایف این دیوان ها معمولاً گستره ای از
حوزه های نظامی، انتظامی، اطلاعاتی، مالی، مذهبی و حتی حوزه های خصوصی افراد را در برمی گرفت. در
این میان دیوان اشراف در مفهوم نظام بازرسی و جاسوسی، به لحاظ حوزه اختیارات و وظایف، یکی از پر
سابقه ترین و ضروری ترین دیوان ها بود. زمینه ها و ضرورت های این دیوان به دوره ایران باستان و ابتدای
شکل گیری نهاد حکومت داری در ایران می رسد. هم زمان با انتقال نظام دیوان سالاری ساسانی به دوره
اسلامی، دیوان اشراف نیز همراه با سایر دیوان های ایرانی به دوره اسلامی منتقل شد و تکامل یافت. این
دیوان گرچه ابتدا توسط خلفای عباسی و وزرای ایرانی آنان اخذ و اقتباس گردید، اما درواقع در دوره های
غزنوی و سلجوقی بود که تکامل یافت و شکل نهایی به خود گرفت، اما جایگاه این دیوان در سلسله مراتب
نظام دیوان سالاری، مفهوم و کارکرد اصلی و گستره وظایف و اختیارات آن در این دو دوره تاریخی، یکسان
نبود و می توان در این زمینه تحولی جدی را شاهد بود. تبیین این تحول موضوع و مسئله اصلی این
پژوهش است. یافته های پژوهش نشان می دهد دیوان اشراف در دوره غزنوی بیشتر نوعی نظام جاسوسی را
شامل می شد که عمدتاً کارکردی امنیتی داشت، اما در گذار به دوره سلجوقی کارکرد اصلی آن دگرگون
شد و در این دوره عمدتاً نوعی نظام بازرسی مالی با کارکردی اقتصادی را در برمی گرفت.

کلیدواژه‌ها

-     ابن اثیر، عزالدین علی، (1380)، تاریخ کامل، ترجمه سید محمدحسین روحانی و حمیدرضا آژیر، تهران، اساطیر.##
-     ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد، (1366)، تاریخ طبرستان، به تصحیح عباس اقبال آشتیانی، به اهتمام محمد رمضانی، تهران، کلاله خاور. ##
-     ابن ساعی، ابی‌طالب علی بن انجب، (1353 ه/1934)، الجامع المختصر فی عنوان التواریخ و عیون السیر، تحقیق و تعلیق مصطفی جواد، بغداد، المطبعه السریانیه الکائولیکیه. ##
-     ابن مماتی، أسعد، (1411 ه/1991)، قوانین الدواوین، تحقیق عزیز سوریال عطیّه، قاهره، مکتبه مدبولی. ##
-     اقبال، عباس، (1338)، وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران. ##
-     انوری، حسن، (2535)، اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی، تهران، کتابخانه طهوری. ##
-     الباخزری، علی بن الحسن، (1414 ه/1993)، دمیه القصر و عصره أهل العصر، تحقیق محمد ألتونجی، بیروت، دار الجیل. ##
-     باسورث، ادموند، (1381)، تاریخ غزنویان، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر. ##
-     بنداری اصفهانی، فتح بن علی، (بی­تا)، تاریخ سلسله سلجوقی (زبده النصره و نخبه العصره)، ترجمه محمدحسین جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     بویل، ج.آ و دیگران، (1381)، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا ... (پژوهش دانشگاه کیمبریج)، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر. ##
-     بیهقی، ابوالفضل، (2536)، تاریخ بیهقی، به کوشش علی‌اکبر فیاض، مشهد، دانشگاه فردوسی. ##
-     ثواقب، جهانبخش و طاهره زکیئی، «کارکرد امنیتی دیوان­ اِشراف در ایران در سده­های میانه»، مطالعات تاریخ انتظامی، س 4، ش 12، بهار 1396، صص 66- 45. ##
-     ثواقب، جهانبخش، «نظام خبررسانی و جاسوسی و نقش آن در تاریخ میانه ایران»، تاریخ ایران، شماره 19، زمستان 1394 ـ بهار 1395، صص 26-1. ##
-     جابری، صدیقه و سمیه زارع (1388)، «سابقه دیوان اشراف و نمود آن در تاریخ بیهقی»، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال چهارم، شماره 14 و 15، پاییز و زمستان. ##
-     خواندمیر، غیاث‌الدین، (1372)، مآثر الملوک، به کوشش هاشم محدث، تهران، مؤسسه رسا. ##
-      سجادی، صادق، (1367)، «اشراف»، مندرج در دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 9، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. ##
-     شبانکاره‌ای، محمد بن علی، (1363)، مجمع الانساب، به کوشش میر هاشم محدث، تهران، امیرکبیر. ##
-     الصابی، ابی الحسن الهلال، (1958)، الوزرا أو تحفه الأمرا فی تاریخ الوزراء، تحقیق عبدالستار احمد فراج، قاهره، مکتبه الأعیان. ##
-     طبری، محمد بن جریر، (1375)، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر. ##
-     عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر، (1335)، قابوس‌نامه، تصحیح امین عبدالمجید بدوی، تهران، کتاب‌فروشی ابن‌سینا. ##
-     فخر مدبر، محمد بن مبارکشاه، (1354)، آیین کشورداری: شش باب بازیافته از آداب الحرب و الشجاعه، به اهتمام محمد سرور مولائی، بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     قمی، نجم الدین ابوالرجاء، (1363)، تاریخ الوزراء، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##
-     کجانی حصاری، حجت، «نقش دیوان اشراف در تاریخ بیهقی»، حافظ، شماره 30، تیرماه 1385، صص 64-59. ##
-     الماوردی، ابی الحسن علی، (1409 ه/1989)، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، تحقیق احمد مبارک البغدادی، الکویت، مکتبه دار ابن قتیبه. ##
-     مقریزی، تقی الدین احمد، (1416 ه -1996)، اتعاظ الحنفاء بأخبار الأئمه الفاطمیین الخلفا، تحقیق محمد حلمی محمد احمد، قاهره: لجنه إحیاء التراث الاسلامی. ##
-      منشی کرمانی، ناصرالدین، (1364)، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، به کوشش میر جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران: اطلاعات. ##
-     میهنی، محمد بن عبدالخالق، (1375)، دستور دبیری، به کوشش سید علی رضوی بهابادی، یزد، نشر بهاباد. ##
-      نرشخی، (1363)، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر القباوی، تصحیح مدرس رضوی، تهران،‌ قدس. ##
-     نظام الملک، خواجه ابوعلی حسن، (1347)، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، به کوشش هیوبرت دارک، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ##