نویسندگان

1 استادیار تاریخ دانشگاه لرستان

2 دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی

چکیده

ایران در آستانه دورهی قاجار در روند مناسبات بین‌المللی قرار گرفت و چند مسئلهارضی برای آن ایجاد شد. تکلیف مرزهای مختلف در صدر دورهقاجاروتادورهناصرالدین‌شاه تقریباً مشخص شد. ایران و عثمانی دارای مناسبات دیرپا بودند و عمدتاً در مناطق مرزی کشاکشهای طولانی باهم داشتند. چالش‏های مرزی در این دوره هم تداوم یافت که عمدتاً در قالب تکاپوهای دیپلماتیک جلوه‌گر شد. افزون بر تلاشهای سیاسی و دیپلماتیک، این اختلافات در قالب برخی کتابچههای مربوط به اختلافات مرزی نگاشته شد. نسخه خطی «کتابچه دستورالعمل راجع به اختلافات سرحدی ایران و عثمانی» در سال 1309 ه.ق. و حاوی دستورالعمل و تعلیماتی برای امیرنظام، والی کرمانشاه، کردستان، صاین‌قلعه و گروس است که به‌صورت محرمانه فرستاده شده بود. هدف از نگارش این رساله کمک به حفظ حدود و احقاق حق ایران در مقابل ادعاهای مأمورین عثمانی جهت ملاحظات امنیتی و استراتژیکی بود. در این پژوهش ضمن بررسی اختلافات سرحدی ایران و عثمانی به شیوه توصیفی– تحلیلی به معرفی و تحلیل نسخه خطی کتابچهدستورالعملومسائلسرحدی پرداخته شده است. بر این اساس سؤال اصلی این است؛ در کتابچه دستورالعمل، وضعیت سرحدی غرب کشور در اواخر دوره ناصری چگونه است؟ یافتههای پژوهش نشان داده است که محتوای این نسخه با توجه به توضیحات داخل متن حاوی اطلاعات امنیتی، جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی جهت حفظ مرزهای غرب کشور در مقابل عثمانی و توصیههایی جهت حفظ و آبادانی مناطق غرب کشور به حاکم وقت است.

کلیدواژه‌ها

-     آدمیت، فریدون (1334)، امیرکبیر و ایران، تهران، امیرکبیر.##
-     آوری، پیتر (1384)، تاریخ ایران (دوره­ی افشار، زند و قاجار)(از مجموعه تاریخ کمبریج)، ترجمه­ی مرتضی ثاقب فر، تهران، جامی. ##
-     اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (بی‌تا)، تاریخ منتظم ناصری، ج 3، مصحح محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب. ##
-     ساسانی، خان ملک (1354)، یادبودهای سفارت استانبول، بابک. ##
-     ساسانی، خان ملک (1353)، دست پنهان سیاست انگلیس در ایران، بی‌جا، هدایت. ##
-     سپهر، محمدتقی، (بی­تا)، ناسخ التواریخ، ج 3، کتاب‌فروشی اسلامیه. ##
-     سلطانی، محمدعلی (1373)، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، ج 3، تهران، سها. ##
-     شمیم، علی‌اصغر (1374)، ایران در دوره­ی سلطنت قاجار: قرن سیزدهم و نیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری، تهران، مدبر. ##
-     چریکف (1358)، سیاحت‌نامه‌ی مسیو چریکف، ترجمه­ی آبکار مسیحی، به کوشش علی‌اصغر عمران، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی. ##
-     صفایی، ابراهیم (بی‌تا)، مرزهای ناآرام، انتشارات اداره­ی کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر. ##
-     کتابچه­ی دستورالعمل راجع به اختلافات سرحدی ایران و عثمانی به والی کرمانشاه و کردستان، (1309 ه.ق)، شماره­ی 29555- 10IR، کتابخانه مجلس شورای اسلامی. ##
-     مارکام، کلمنت (1367)، تاریخ ایران در دوره­ی قاجار، ترجمه­ی میرزا رحیم فرزانه، چاپخانه­ی آسمان. ##
-     معتمد، محمود فرهاد (بی‌تا)، تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی، بی‌جا، انتشارات کتابخانه­ی ابن‌سینا. ##
-        مهندس باشی، میرزا سید جعفرخان مشیرالدوله (1348)، رساله تحقیقات سرحدیه، انتشارات بنیاد فرهنگ. ##
-     مهدوی، عبدالرضا هوشنگ (1364)، تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی)، تهران، امیرکبیر. ##
-     نصیری، محمدرضا (1372)، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران (قاجاریه)، جلد 4، کیهان. ##
-     Richard N. Schofield, “BOUNDARIES v. With Turkey,” Encyclopaedia Iranica, IV/4, pp. 416-418, available online. ##
-     Shaw, Stanford Jay, shaw, Ezel Kural, (1977), history of the Ottoman empire and modern Turkey, vol 2, New York, Cambridge university press. ##