نویسندگان

1 استاد تاریخ دانشگاه لرستان

2 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی

چکیده

یکی از دیوانهای مهم در تشکیلات اداری حکومتهای تاریخ میانة ایران که کارکردی مهم در عرصه بازرسی و نظارت بر امور مالی و دخل‌وخرج سلطنتی، نحوه رفتار و عملکرد کارگزاران حکومت، خبریابی و خبررسانی (اقدامات جاسوسی) و امنیت کشور داشت، دیوان اِشراف بود. کارکرد چندگانه بازرسی، نظارتی و امنیتی منصب اِشراف به ریاست مُشرفالممالکموجبشدکهاین دیوان از اهمیت و جایگاه مهمی در نظام دیوانی برخوردار شود و به‌منزله دیدبان حاکمیت در سراسر قلمرو حکومتی درآید. در این پژوهش که از نوع تاریخی است، به شیوه توصیفی- تحلیلی ضمن تبیین کارکردهای مختلف دیوان اِشراف و دیدگاه‌هایاندیشوران سیاسی دراهمیت وضرورت آن،کارکردامنیتی این نهاد در پایداری حکومتهای مرکزی و تأمین امنیت اجتماعی بررسی شده است. یافته پژوهش نشان داده است که کارکرد تأمینی و مراقبتی دیوان اِشراف، جایگاه و اهمیت آن را در نظاماداری به‌گونه‌ای برجسته ساخت که شیوه عملکرد آن در تداوم یا تزلزل حکومتهاتأثیرمهمی داشت.

کلیدواژه‌ها

-     ابن‌اثیر، عزالدین علی (بی‌تا)، کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی، ج 10، بی‌جا، علمی.##
-     ابن الفوطی، کمال‌الدین عبدالرزاق شیبانی (1381)، الحوادث الجامعه، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ##
-     اصفهانی، ابوالفرج (بی‌تا)، مقاتل‌الطالبیین، ترجمه هاشم رسولی محلاتی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، چاپ دوم، بی‌جا، صدوق. ##
-     اصفهانی، علی‌بن ابی‌حفص (1382)، تحفه‌الملوک، تصحیح علی‌اکبر احمدی دارانی، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب. ##
-     اقبال آشتیانی، عباس (1384)، وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و یحیی ذکاء، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران. ##
-     انوری، حسن (1373)، اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی، چاپ دوم، تهران، سخن کتابخانه طهوری. ##
-     باخرزی، علی‌بن الحسن‌بن علی (1414/ 1993)، دمیه القصر و عصره اهل العصر، تحقیق و دراسه محمد التونجی، الجزء الثانی، بیروت، دارالجیل. ##
-     باسورث، کلیفورد ادموند (1362)، تاریخ غزنویان، ترجمه حسن انوشه، ج 1، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر. ##
-     بغدادی، بهاءالدین محمدبن مؤید (1385)، التوسل الی الترسل، تصحیح احمد بهمنیار، تهران، اساطیر. ##
-     بیهقی، ابوالفضل محمد‌بن حسین (1388)، تاریخ بیهقی، ویرایش جعفر مدرس صادقی، چاپ چهارم، تهران، مرکز. ##
-     بیانی، شیرین (1382)، تاریخ آل جلایر، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران. ##
-     تاریخ سیستان (1366)، تصحیح ملک‌الشعرای بهار، چاپ دوم، تهران، پدیده «خاور».##
-     تاریخ شاهی قراختائیان (1355)، [ناشناس]، به اهتمام و تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     جابری، صدیقه و سمیه زارع (1388)، «سابقه دیوان اشراف و نمود آن در تاریخ بیهقی»، فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال چهارم، شماره 14 و 15، پاییز و زمستان. ##
-     جوینی، علاءالدین عطاملک (1366)، تاریخ جهانگشای، به همت محمد رمضانی، ج 2، چاپ دوم، تهران، پدیده «خاور».##
-     جوینی، علی‌بن احمد منتخب‌الدین بدیع اتابک (1384)، عتبه الکتبه: مجموعة مراسلات دیوان سلطان سنجر، به تصحیح و اهتمام محمد قزوینی و عباس اقبال آشتیانی، تهران، اساطیر. ##
-     خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین حسینی (1372)، مآثرالملوک، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا. ##
-     دینوری، ابوحنیفه احمدبن داود (1364)، اخبارالطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی. ##
-     راوندی، مرتضی (1382)، تاریخ اجتماعی ایران، ج 4، بخش اول، تهران، نگاه. ##
-     ریتزر، جورج (1382)، نظریه‌های معاصر در جامعه‌شناسی، محسن ثلاثی، چاپ هفتم، تهران، علمی##.
-     ستارزاده، ملیحه (1386)، سلجوقیان، چاپ سوم، تهران، سمت. ##
-     سجادی، صادق (1379)، «اِشراف، دیوان»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج 9، تهران، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی##.
-     سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1383)، مطلع سعدین و مجمع بحرین، تصحیح عبدالحسین نوایی، ج 3(دوره 4 جلدی)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ##
-     شبانکاره‌ای، محمدبن علی (1363)، مجمع‌الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر. ##
-     صابی، هلال‌بن محسن (1958)، الوزراء، به کوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره. ##
-     طبری، محمدبن جریر (1363)، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل والملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 12، چاپ دوم، بی‌جا، اساطیر. ##
-     طرسوسی، نجم‌الدین ابراهیم‌بن علی (1413/1992)، تحفه‌الترک فیما یجب ان یعمل فی ‌الملک، تحقیق و دراسه رضوان السید، بیروت، دارالطلیعه للطباعه و النشر. ##
-     عقیلی، سیف‌الدین حاجی‌بن نظام (1364)، آثارالوزراء، تصحیح میرجلال‌الدین حسینی ارموی، چاپ دوم، تهران، اطلاعات. ##
-     عنصرالمعالی کیکاوس‌بن اسکندر (1390)، قابوسنامه، تصحیح سعید نفیسی، چاپ دوم، تهران، فردوس. ##
-     عوفی، سدیدالدین محمد (1359)، جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات، با مقابله و تصحیح امیربانو مصفا (کریمی)، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     غزالی، محمدبن محمد (1389)، نصیحه‌الملوک، تصحیح عزیزالله علیزاده، تهران، فردوس. ##
-     فخرمدبر، محمدبن منصور ملقب به مبارکشاه (1346)، آداب‌الحرب والشجاعه، به تصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری، بی‌جا، اقبال. ##
-     ___________، آداب الملوک و کفایه المملوک، نسخه خطی، هند، کتابخانه اداره هند، شماره 647. ##
-     فصیح خوافی، احمدبن محمد (1386)، مجمل فصیحی، ج 2، تصحیح و تحقیق محسن ناجی نصرآبادی، تهران، اساطیر##.
-     کافی، مجید (1393)، جامعه‌شناسی تاریخی (مبانی، مفاهیم ونظریه‌ها)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. ##
-     گردیزی، ابوسعید عبدالحی‌بن ضحاک (1363)، تاریخ گردیزی، تصحیح و تحشیه عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب. ##
-     مازندرانی، عبدالله‌بن محمدبن کیا (1331 ق/1952 م)، رساله فلکیه، به کوشش والتر هینز، ویس‌بادن، هیئت مستشرقین در فرهنگستان مانیس. ##
-     مسعودی، ابوالحسن علی‌بن حسین (1360)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 2، چاپ دوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ##
-     منشی کرمانی، ناصرالدین (1364)، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، تصحیح میرجلال‌الدین حسینی ارموی، چاپ دوم، تهران، اطلاعات. ##
-     میراحمدی، مریم (1368)، نظام حکومت ایران در دوران اسلامی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##
-     ناجی، محمدرضا (1378)، تاریخ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان، بی‌جا، مجمع علمی تمدن، تاریخ و فرهنگ سامانیان. ##
-     نخجوانی، محمدبن هندوشاه (1964، 1976)، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، ج 1 و 2، به سعی و اهتمام و تصحیح عبدالکریم علی‌اوغلی علی‌زاده، مسکو، فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان، انستیتوی خاورشناسی. ##
-     نخجوانی، هندوشاه‌بن سنجر (1357)، تجارب‌السلف، تصحیح عباس اقبال «آشتیانی»، به اهتمام توفیق سبحانی، چاپ سوم، تهران، طهوری. ##
-      نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر (1363)، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد القبادی، تلخیص محمدبن زفربن عمر، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، چاپ دوم، تهران، توس. ##
-     نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد (1389)، اخلاق ناصری، چاپ سوم، تصحیح عزیزالله علیزاده، تهران، فردوس. ##
-     نظام‌الملک طوسی، ابوعلی حسن‌بن علی (1364)، سیاست‌نامه (سیرالملوک)، به کوشش جعفر شعار، چاپ سوم، تهران، چاپخانه سپهر. ##
-     نفیسی، سعید (1390)، تاریخ خاندان طاهری، به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، ج 1(دوره 2 جلدی)، تهران، اساطیر. ##
-     وصاف‌الحضره (1338)، تاریخ وصاف، به کوشش محمدمهدی اصفهانی، تهران، چاپ افست رشدیه. ##