نویسنده

استادیار تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

ماوراءالنهر به‌عنوان مهم‌ترین ثغر مسلمانان نیروهای مرزدار و غازی را به خود جذب نمود و با توجه به اینکه دهقانان در این منطقه بیش از سایر مناطق ایران دارای قدرت و ثروت بودند، نقش مهم مرزداری و غازیگری را نیزیکی از خاندان-های دهقانییعنی سامانیان بر عهده داشتند. دهقانان یکی از خاندانهای مهم که مورد تأیید خلافت عباسی و گماشتگان آنان بود به‌عنوان رهبر خود برگزیدند و خود و سپاهیانشان به‌عنوان مهم‌ترین حامی و ستون فقرات سپاهشان درآمدند. غازیان نیز بخش مهمی از سپاه سامانیان را در ابتدای این حکومت تشکیل میداند؛اما دهقانان و غازیان سپاهیانی ثابت نبودند و به‌تدریج عناصر ترک و دیلمی و بخشی از مردم ماوراءالنهر و خراسان به سامانیان پیوستند و در دوره نصر دوم سپاهی متشکل از چندین قوم پدید آمد. با خروج و تضعیف دیلمیان و غازیان، ترکان به عنصر مسلط در سپاه مبدل شدند و از دوره عبدالملک بن نوح سپاه و منصب سپهسالاری عموماً در اختیار ترکان بوده است. مقاله حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی سپاه سامانیان و منصب سپهسالاری و تغییرات آن پرداخته و به این نتیجه دست یافته که سپاه سامانیان تغییری تدریجی از یک سپاه غیرمتمرکز به رهبری دهقانان به سپاهی متمرکز و ثابت به سپهسالاری ترکان داشته است.

کلیدواژه‌ها

-     ابن اثیر، عزالدین، (1371)، تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی، تهران، انتشارات علمی.##
-        ابن اسفندیار، (1320)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال به اهتمام محمد رمضانی، تهران، کلاله خاور. ##
-     ابن جوزی، عبدالرحمان، (1412 ق)، المنتظم فی التاریخ الملوک و الامم، تحقیق عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه. ##
-     ابن حوقل، (1345)، صوره الارض، ترجمه حکمت شعار، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     ابن­خلدون، عبدالرحمن، (1366)، العبر، ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##
-     اشپولر، برتولد، (1379)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، چاپ ششم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     اصفهانی، حمزه، (بی تا)، تاریخ سنی الملوک الارض و الانبیا، بیروت، منشورات دار مکتبه الحیاه.
-     باسورث، ک.ا، (1384)، سامانیان، در کتاب سلسله­های متقارن در ایران (جمعی از نویسندگان)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی. ##
-     بارتولد و.و (1352)، ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. ##
-     بیرونی، ابوریحان، (1923 م)، آثار الباقیه عن القرون الخالیه، تصحیح زاخائو، لایپزیک، بی نا. ##
-     پرگاری، صالح، (1380)، پاره­ای از عوامل تکوین ساختار اقتدار در حکومت سامانیان، تهران، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 32، زمستان، صص 143-129. ##
-     تاریخ سیستان (1366)، تصحیح ملک الشعرای بهار، چاپ دوم، تهران پدیده خاور. ##
-     سمعانی، عبدالکریم بن محمد، (1409 ق)، الانساب، تحقیق عبدالله عمر البارودی، بیروت، دارالجنان. ##
-     جرفاذقانی، (1374)، ترجمه تاریخ یمینی، تصحیح جعفر شعار، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     جوزجانی، منهاج سراج، (1363)، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب. ##
-     حموی، یاقوت، (1995 م)، معجم البلدان، طبع الثانی، بیروت، دار صادر. ##
-     خلعتبری، اللهیار و بشری دلریش، (1385)، علل به‌کارگیری گسترده غلامان ترک در نظام سیاسی سامانیان، فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهراء، سال شانزدهم، شماره 59، تابستان، صص 77-57. ##
-     خیراندیش، عبدالرسول، (1381)، برآمدن سامانیان از مرزداری ایرانی-اسلامی، نشریه تخصصی گروه تاریخ دانشگاه تهران، شماره سوم، صص 119-111. ##
-     رحمتی، محسن، (1394)، سامانیان و احیاء نهاد شاهی، نشریه جستارهای تاریخی، تهران، سال ششم، شماره اول، بهار و تابستان، صص 72-47. ##
-     طبری، محمد بن جریر، (1375)، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران، اساطیر. ##
-     عنصرالمعالی، کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر، (1364)، قابوس‌نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی،، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     فرای، ریچارد، (1379)، سامانیان، در تاریخ ایران کمبریج جلد چهار (گردآورنده ریچارد فرای)، ترجمه حسن انوشه، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر. ##
-     (1384)، بخارا دستاورد قرون‌وسطی، ترجمه محمود محمودی، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     فروزانی، سید ابوالقاسم، (1381)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره­ی سامانیان، تهران، انتشارات سمت. ##
-     گردیزی، (1363)، زین الاخبار (تاریخ گردیزی)، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب. ##
-     گروسه، رنه، (1379)، امپراطوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، چاپ چهارم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     مسعودی، ابوالحسن، (1374)، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ ششم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     مسکویه، ابوعلی، (1376)، تجارب الامم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران، انتشارات توس. ##
-     مقدسی، محمد بن احمد، (1361)، احسن التقاسیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران. ##
-     میرخواند، (1339)، تاریخ روضه الصفا، تهران، مرکزی، خیام: پیروز. ##
-     نرشخی، ابوبکر محمد، (1363)، تاریخ بخارا، ترجمه محمد بن زفر، تصحیح مدرس رضوی، تهران، انتشارات توس. ##
-     نظام الملک طوسی، (1384)، سیاست‌نامه، به کوشش جعفر شعار، چاپ دوازدهم، تهران، امیرکبیر. ##
-     هروی، جواد، (1382)، سامانیان عصر طلایی ایران بعد از اسلام، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر. ##
-     (1385)، دیلمیان و امیران دیلمی در روزگار اقتدار سامانیان، پژوهشنامه تاریخ، شماره 2، بهار، صص 147-135. ##
-     یعقوبی، ابن واضح، (1371)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، چاپ ششم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی. ##
-     Sunders.J.J, (1972), A History of medieval Islam, London. ##